GLOBAL ANG FILIPINO!

(Paksa: Filipino: Wika ng Pambansang Kaunlaran)

            Mabuhay! 

Ito ang pambungad na bati ni Danica Salazar na kinatawan ng Oxford English Dictionary sa kanyang on-line editorial nang opisyal niyang ihayag noong Hunyo ang pagsasama ng apatnapung katutubong salita ng Pilipinas sa pinakabagong edisyon ng diksyunaryong Ingles. Sa nasabi kasing bersyon ng talahulugan, maliwanag na ihahanay ang ilang salitang bahagi ng ating kultura at pagkakakilanlan tulad ng utang na loob, halo-halo, buko juice, barkada, KKB, sinigang, suki, baro’t saya, at iba pa sa mahabang talaan ng salitang Ingles na pag-aaralan at gagamitin ng buong mundo.

Mga giliw kong tagapakinig at kapwa kabalikat sa pagpapayabong ng Wikang Filipino, isang mapagpalang hapon sa ating lahat. 

            Maliwanag ang pagpapatunay ng Oxford English Dictionary na global na ang Wikang Filipino. Kung dati-rati’y tayo lamang ang gumagamit ng ating mga katutubong salita, ngayo’y hindi mapasusubalian na tatanggapin, sasalitain at palalaganapin na rin ng ibang lahi ang wikang ating pagkakakilanlan. Indikasyon ito nang lumalaki nating ambag sa ebolusyon ng Wikang Ingles, na isa sa mga pangunahing lengguwahe sa buong mundo. At ang nakatutuwa pa, sa panahon ng globalisasyon, Internet, at social media kung saan napaka-aktibo nating mga Pilipino ay lalo pa itong magpapatuloy sa pag-unlad.

Kung tutuusin, hindi na naman dapat maging kagulat-gulat pa ang mga kaganapang ito, dahil bukod sa kilala ang ating bansa bilang texting capital ng Asya, kundi man ng mundo ay ang bansa rin natin ang pangunahing pinagmumulan ng migranteng propesyunal at manggagawa sa iba’t ibang dako ng daigdig. Sabihin pa, kasabay nang pagte-text at nang marubdob na paglilingkod ng mga kapatid nating ito sa ibang bansa, ang maalab na pagpapamalas ng ating wika at kulturang kinagisnan. Kaya hindi na nakapagtataka ang dumaraming bilang ng mga banyagang viral ang video ngayon sa Internet dahil sa matatas na pagsasalita at pag-awit ng mga katutubong awiting Tagalog at iba pang wikain ng bansa na natutunan nila sa mga Pilipinong nakakasalamuha nila. Sa isip-isip ko, unti-unti nang nagbubunga ang ating pagmamalasakit sa ating katutubong salita.

Tunay na napakahalaga ng tema ng Buwan ng Wika ngayong taon – “Filipino: Wika ng Pambansang Kaunlaran”. Sa makabuluhang paksang ito, tahasang ipinakikita na ang wika ang nagbibigkis sa naratibo ng ating kasaysayan at sa ating mga hangarin bilang isang bansa.

Nakatutuwang isipin na sa panahon ng bagong administrasyon, batid natin ang malaking papel na ginagampanan ng Wikang Filipino maging sa mga reporma sa sistemang pang-edukasyon na noo’y malimit na ipinagsasawalang bahala lamang natin. Sabi nga ng pahayag ng Tagapangulo ng Komite ng Edukasyon ng Senado na si Sen. Pia Cayetano sa kanyang makatas na talumpati sa Kongreso tungkol sa pagpaplano ng Wikang Filipino, “Sa ilalim ng K-12, itinaguyod ang programang ‘Mother-Tongue Based Multi-Lingual Education’ mula Kinder hanggang Grade 3. Kasama ng Wikang Tagalog ang Kapampangan, Pangasinense, Ilokano, Bikol, Cebuano, Hiligaynon, Waray, Tausug, Maguindanaoan, Maranao, at Chavacano bilang ‘medium of instruction’ o wikang panturo habang lalong palalawigin and pagkatuto ng Ingles at Filipino. Magiging pangunahin kasing layunin ng programa ang mas epektibong pagkatuto ng mga batang mag-aaral sa pamamagitan ng pagtuturo ng mga akda sa wikang una nilang nakagisnan at mas madaling maintindhan.”

Mga kababayan, kung naniniwala ang marami sa atin sa kapangyarihan ng ibang wika partikular ang Ingles upang makasabay tayo sa mga mauunlad na bansa, makatarungang sabay din nating pagyamanin, palaganapin at panatilihin ang mga wikang ginagamit nating mga Pilipino sa iba’t ibang larangan. Marapat lamang na magsagawa, mag-ugnay at sumuporta tayo sa mga makabuluhang pananaliksik at pag-aaral na pangwika at pampanitikan. Kilalanin natin ang kahalagahan ng mga wikang ating pagkakakilanlan sa lahat ng larangan ng pagka-Pilipino – kultura, etnisidad, kaunlarang pang-ekonomiya, katatagang pampulitika at iba pang layuning intelektuwal sa loob at labas ng bansa. Pakatandaan natin na ang tunay na kaunlaran ay magiging mas masaklaw lamang kung ito’y tunay na nararamdaman ng bawat mamamayan.

Mga giliw kong tagapakinig, lagi nating pakatatandaan na ang wika ang kaluluwa ng ating pagkalahi at ang edukasyon, literatura at komunikasyon naman ang mga salik na nagbibigay-buhay rito. Kung gusto nating tunay umunlad bilang bansa, kailangang mapatatag muna natin ang mga mamamayan sa pamamagitan ng pagtuturo sa kanila ng epektibong paggamit — imbis na magpagamit – sa makabagong teknolohiya at komunikasyon.

Mga kaibigan, alam natin kung saan patungo ang Wikang Filipino sapagkat nasa ating mga kamay ang maraming kaalaman at kakayahan para siguruhin ang pagsulong nito sa makabagong panahon. Kung mapapahamak tayo balang araw dahil sa maling paggamit nito sa iba’t ibang aspeto ng ating buhay, katulad ng ilang negatibong pagbabagong kinakaharap ng ating wika na resulta nang pagbilis at pagdali ng palitan ng impormasyon sa panahon ng texting, internet messaging, Facebook at Twitter, tayo ang may kasalanan at dapat na sisihin. Kailangang ipaunawa natin bilang mga tagapagtaguyod ng wika, sa bawat isang mamamayan na ang tunay na katatagan ng wikang Filipino na lakas ng ating pagkalahi na maaari nating magamit sa pagtatamo ng na kaunlaran ay makakamtan sa pamamagitan ng pagpapalawak ng kaalaman para sa kabutihang panlahat at hindi para sa kapahamakan ng kapwa, institusyon at  mga bansa. Huwag nating gamitin ang wikang Filipino sa pagpapalaganap ng kabalbalan, kamangmangan, at baluktot na impormasyon para isahan, lokohin o kutyain ang ating kapwa. Sa halip ay gamitin natin ito nang mahusay, matalisik, at may pagmamalaki upang makapasok ito at mangibabaw sa dominyo ng kapangyarihan ng mga wika sa daigdig. Makabuluhang hakbang na patuloy na pakikipag-usap ng ating sarili’t katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na isinasantabi ito sa maling pag-aakalang hindi na ito nababagay sa modernong panahon ngunit hindi dapat na binabago nito ang ating esensiya at pagkakakilanlan bilang mga tunay na Pilipino.

Mga kababayan, lagi nating pakalilimiin na bagamat tumatatag na ang ating katutubong wika, ang pagsasawalang bahala upang magpatuloy ang kasiglahan at pagbulas nito sa mga darating pang panahon ay nakasalalay pa rin sa ating mga kamay. Upang ganap na maging itelekwalisado ito para makaagapay sa pagtatamo ng pambansang kaunlaran, responsableng sanayin natin ang ating mga sarili na maglulan pa rin ng mga produkto ng kamalayan at iba’t ibang kaisipang hango sa maraming kultura. Pananagutan ito na ganap na magpapatibay at magpapaalala sa atin na buhay ang ating Inang Wika na maaari nating kasangkapanin sa pagtatamo ng isang maunlad na Pilipinas.

 

Ang Wika Natin ay ang Wika sa Pangangalaga ng Kalikasan

ni Dennis B. Lacsam

“Wala ka bang napapansin sa iyong mga kapaligiran? Kay dumi na ng hangin, pati na ang mga ilog natin.”

Ito ang mga unang taludtod ng awiting “Kapaligiran” na unang pumailanlang sa mga himpilan ng radyo sa buong kapuluan mahigit tatlong dekada na ang nakararaan. Isang mapithayang awiting nasulat sa wikang Filipino na humihimok sa buong sambayanan na sabay-sabay na kumilos upang maisalba ang kalikasang patuloy na nagbibigay sa kanila ng buhay at pag-asa.

Naisip ko tuloy, kung noon pa lamang sana ay mataimtim nang naisapuso ng ating mga kababayan ang mensahe ng awiting ito na pinasikat ng bokalistang si Lolita Carbon ng bandang Asin, marahil ay hindi na sana dinanas at patuloy na dinaranas pa hanggang sa kasalukuyan ng libu-libo nating kababayan ang hindi na mabilang na kapahamakan na dulot ng pananampalasan ng tao sa kapaligiran para lang matamo ang modernisasyon. Naalala ko rin tuloy ang nakapaninindig-balahibong babala at pangitain sa awitin ni Dessa sa isang patimpalak sa paglikha ng awit telebisyon – “Lason sa hangin, tayo rin ang kikitlin; Ulan na naging baha tayo ang lulunurin; Ang tindi ng araw tayo ang susunugin; Tigang na lupa tayo rin ang gugutumin; Ang masayang ugnayan ng tao sa kalikasan, sige sirain mo ikaw rin ang babalikan!”

 Nakapanlulumong isipin na ang Inang Kalikasan na siyang inspirasyon ng sinaunang tao upang makagawa ng wika sa pamamagitan ng paggaya sa “tunog ng kalikasan” tulad ng rumaragasang ilog, pagaspas ng hangin, langitngit ng kawayan, huni ng ibon at marami pang iba, ngayon ay nasa bingit ng alanganin at kawalang pag-asa sanhi ng pananampalasan ng tao.

Mga kababayan, marapat na maunawaan nating lahat na ang wika ay hindi lamang nagsisilbing simbolo ng ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino. Matibay itong kalasag ng isang bansa hindi lang para sa kaunlarang pangkabuhayan, pangkapayapaan at pagkakaisa bagkus sa pangangalaga ng kalikasan. Kung hahayaan lamang nating gamitin ito sa lahat ng aspeto ng ating buhay bilang mga responsableng Pilipino, hindi malayong maipapahayag natin nang tama ang mga ideya ng ating kaisipan at mapagsasama-sama natin ang ating mga gawa na siyang repleksyon ng ating kultura na pinakadaluyan ng kaalaman na magagamit natin upang mapangalagaan natin ang ating kapaligiran. Pakatandaan natin na napakalaki ng pananagutan natin sa ating Inang kalikasan sapagkat dito nakasalalay ang ating kinabukasan. Sabi nga ni Recis Dampayos na isang blogger sa Internet, pakalimiin natin na napakahalaga ng kaugnayan ng wika sa kalikasan sapagkat ang pagmamahal para sa isang karaniwang wika ay ang puso ng pagmamahal para sa kapaligiran ng isang bansa. Nag-uumpisa ang lahat sa pagtanto na kung walang isang pambansang wika, ang isang bansa ay literal na magugunaw. Sapagkat ano nga ba naman ang mangyayari kung pababayaan ng mga mamamayan ng isang bansa ang kanilang kapaligiran, ang kalikasan ng kanilang bansa? Siyempre, ang kapaligiran ay hindi magiging kondaktibo para mabuhay, at ang kaligtasan ng isa ay magiging isang isyu.

Mga kaibigan, nasa yugto na tayo ngayon ng tinatawag na Information Age. Sa ganitong kalagayan, napakahalaga ang pagpapaabot, pagpapalitan at pagpapaunawa ng kaalaman o mga kaisipan upang makamit ang mithiing kaunlaran at pangkalikasan. Gamitin nating kasangkapan sa lahat ng uri ng pakikipagtalastasan at antas ng buhay ang wikang Filipino na pagkakakilanlan ng ating lahi. Pakatandaan natin na sa bawat isang awit, tula, balita, artikulo, maikling kwento at iba pang uri ng panitikan na may tema ng pagmamalasakit sa kalikasan na maaipapahayag natin sa iba’t ibang midyum na pangkomunikasyon ay nangangahulugan ito ng pag-asa para sa maganda at maningning nating kinabukasan at ng mga susunod pang saling-lahi. Kaya’t sa halip na batikusin natin ang mga milyung-milyong kababayan ng bagong henerasyon na hindi kayang mag-Ingles sa mga pandaigdigang websites, social networking sites at blogsites, tulad ng Youtube, Facebook, Twitter, Multiply, blogspot, atbp upang maipahatid nila ang kanilang malasakit sa bayan at kalikasan, dakilain natin silang lahat dahil sa pamamagitan nila patuloy na umuunlad ang wikang Filipino at nakikilala tayo ng buong daigdig bilang lahi na marunong magmahal at kumalinga sa Inang kalikasan na pinagkakautangan natin ng buhay. Tandaan natin na iisa lamang ang ating mundo at ang pagkasira nito ang katapusan ng tao.

Isang pinagpapalang hapon at sana’y maging bayani tayong lahat ng kalikasan at ng wikang Filipino

Ang Wika Natin ang Daang Matuwid

ni Dennis Lacsam

“Ang Kolonyalismo at ang Di-mapag-isang Wika’t Pagkatao”

Ito ang nakapanlulumong mensahe ng pamagat ng akda ng dalubwika at manunulat na si Propesor Michael Coroza na nagkamit ng Ikatlong Gantimpala sa Gawad Komisyon sa Wikang Filipino sa Pagsulat ng Sanaysay ngayong taon. Bagamat hindi ko pa nababasa ang akda sapagkat wala pa namang napapalimbag na sipi nito, mapa-hard o soft copy man sa Internet, hindi ko maipagkakailang tumagos ang mensahe ng pamagat nito sa aking kamalayan at nag-iwan ng isanlibo’t isang katanungan sa mura kong isipan.

Sinimulan ko ang aking pahayag sa ganitong alalahanin upang ipabatid sa ating lahat na sa ayaw man natin o hindi, ang wika, kultura, kasaysayan at pagkatao ng mga mamamayan ng isang bansa ay hindi kailanman mapaghihiwalay. Isang malinaw itong patotoo na kung anong kalagayan mayroon ang ating katutubong salita sa kasalukuyan ay repleksyon ito kung paanong pinahalagahan ng ating mga kababayan sa nakalipas na mga panahon.

Nakalulungkot isipin, na simula nang itatag ang wikang pambansa noong 1936 na dapat sana’y bibigkis sa atin bilang isang lahi ang siya pang nagiging dahilan upang lalo tayong magkawatak-watak. Sa nakalipas ng ilang dekada, hindi na natapos-tapos ang mga balitaktakan kung ano ba talaga ang wikang dapat mamayani sa buong kapuluan. Nakatatawang taun-taon partikular tuwing Agosto, kung saan pa ipinagdiriwang ang kadakilaan ng ating Inang Salita ay salimbayan naman ang mga diskusyon ng iba’t ibang ahensya ng pamahalaan at pribadong sektor na may kaugnayan sa wika. Kanya-kanya ng katwiran! Hindi padadaig ang bawat isa! Mga pagtatalong malimit ay nauuwi lamang sa kawalan dahilan kung bakit patuloy na nauudlot ang pagyabong ng wika sa lahat ng aspeto ng buhay.

Mga minamahal kong tagapakinig huli na nga marahil para mangarap tayo ng isang pambansang pamunuang magtatampok sa katutubong wika bilang sagisag ng pagsasarili subalit hindi pa huli upang gumising tayo't magkusa sa bawat maliliit na larangang ating kinikilusan na ipalutang sa himpapawid ang himig ng ating pambansang wika nang walang pag-aatubili, pag-aalinlangan o pangingimi. Huwag tayong mabulag sa maling paniniwala na higit na mainam ang isang wika sapagkat higit itong sinasalita ng karamihan sa lipunan dahil lalo lamang itong nagpapatingkad ng ating mga kahinaan. Tandaan natin na sa panahong ito ng kaalaman hindi na mahalaga kung anong wika o diyalekto ng bansa ang hinirang na wikang panlahat! Ang higit na mahalaga ay patuloy na nakikipag-usap ang ating mga wika sa iba’t ibang wika ng kapuluan at ng buong mundo. Iwasan na natin sana ang pagiging purista sa mga wikang ating nakasanayan sapagkat lalo lamang hindi bubulas ang kapangyarihan nito. Itaguyod natin ang paggamit ng Filipino bilang wikang pambansa habang pinangangalagaan ang mga wikang katutubo sa Pilipinas tungo sa pagkakaunawaan, pagkakaisa at pag-unlad ng sambayanang Pilipino. Tandaan natin na mabisang kasangkapan para sa isang tao na magkaroon siya ng kaalaman sa maraming wika ng bansa at ng daigdig sapagkat nangangahulugan ito ng walang katapusang pagyakap niya sa mga bagong karunungang makaaagapay sa kanya sa mundo ng multilinggwalismo para sa isang globalisadong daigdig. At higit sa lahat, pakalimiin natin na ang mga wika natin ay hindi lang daan sa kasaganaan manapay sa pagtatamo ng katarungan at kapayapaan. Ito rin ang mga wikang lalaban sa talamak na katiwalian sa pamahalaan at lipunan, mangangalaga sa kapaligiran at gagamot sa ating kahirapan.

Kung tutusin, napakalayo na ng narating ng ating mga wika. Ang noo’y mga diyalekto lamang ngayo’y wika na ng buong kapuluan at siya nating pambansang espiritu. Nakatutuwang isipin na sa tulong ng modernisasyon tulad ng Internet at iba pang midyum ng komunikasyon ay nakikilala na ang mga ito hindi lamang sa buong bansa bagkus ay sa buong mundo. Kung noo’y natuwa tayo nang awitin ni Apl de Ap ng Black Eyed Peas sa Hollywood ang Bebot at Tayo’y mga Pinoy na nasusulat sa wikang pambansa, ngayo’y pati tenga nati’y pumapalakpak sapagkat pumapailanlang na rin sa mga himpilan sa radyo at telebisyon sa buong mundo ang awiting Mekeni na nasulat naman sa diyalektong Pampango.

Kung naniniwala tayo sa kapangyarihan ng ibang wika partikular ang Ingles upang makasabay tayo sa mga mauunlad na bansa sa daigdig, makatarungang sabay din nating pagyamanin, palaganapin at panatilihin ang mga wikang ginagamit nating mga Pilipino sa iba’t ibang larangan – maging ito ma’y sa inisyatiba para sa katutubong kaalaman, kaligirang pangliterasiya, integrasyong panlipunan, kaunlarang pang-ekonomiya at katatagang pampulitika. Napakahalaga na ipabatid sa bawat isang Pilipino na makabuluhan ang wika na siya nating lunggati sa ating pinagmulang lahi. Marapat na umigpaw sa ating mga sarili ang pagsibol ng totoong diwa ng nasyonalismo dahil ito ang diwang aakay sa atin sa tuwid na daan upang matamo ang tunay na tagumpay.

Mga kaibigan, totoong malaki ang ginagampanan ng wika sa paghubog ng isang matatag na republika sapagkat malinaw na pinatutunayan nito na malakas ang pagkakaisa ng isang bansa kung may isang wika sapagkat sa pamamagitan nito, nagkakaunawaan ang mga mamamayan, lumalakas ang panitikan at patuloy na yumayabong ang kultura. Hindi marapat na maging sanhi ito ng ating pagkalito na sa kalauna’y maging pag-iwas sa paggamit dito. Alalahanin nating buhay ang wikang Filipino at iba pang wika ng kapuluan. Hindi ito mga bagay na nakasuspinde sa kawalan. Tandaan natin na sa pagbabago ng ortograpiya, yumayaman, lumalago, umuunlad, at nakaaangkop ang ating mga wika sa tawag ng panahon. Kaya’t kung mayroon mang magaganap na pagbabago sa ating wika, tulad ng nakaambang papagpalit ng titik na F sa P ng Pilipinas, nawa’y magkaisa tayong lahat na tanggapin ito nang buong puso upang sa ganoon ay ganap nating mayayakap ang itelikwalisasyon at siyentipikasyon ng ating wika na huhubog sa kultural na aspekto ng ating mga pagkatao bilang Pilipino. At kung hindi man lahat tayo nagkakasundo, nagkakaintindihan o nagkakaunawaan sa makabuluhang misyon na panaigin ang kapangyarihan ng wikang Filipino at iba pang wikang katutubo sa lahat ng larangan, ang mahalaga ay patuloy tayong nag-uusap sa wikang nagbibigay sa atin ng buhay at pag-asa. Sabi nga ni Tito Boy, kaibigan, usap tayo!

Isang pinagpapalang hapon at sana’y maging bayani tayong lahat ng wikang Filipino na siyang wika, puso at kaluluwa natin sa pagtahak sa daang matuwid.

APEX Talumpatian

Noong Agosto 25, 2012 ay muli na namang lumahok ang aming paaralan sa taunang timpalak talumpatian ng APEX na ginanap sa Bulwagang Rizal ng San Pablo Central School.

Bagamat hindi nagwagi ng Unang Karangalan ang pambato namin na Mishael Pontanoza sapagkat pumangalawa lamang siya sa mag-aaral ng LSPU, natutuwa ako na napagtagumpayan pa rin niya ang laban dahil sa ikaanim na sunud-sunod na taon ay hindi pa rin nawawala ang aming paaralan sa talaan ng mga nananalo. 

Narito ang pyesa na kanyang binigkas sa nasabing paligsahan. 

            "Tatag ng Wikang Filipino, Lakas ng Pagka-Pilipino"               

                                                   ni Dennis B. Lacsam

               “The Filipino tilt-a-whirl operators are this nation’s backbone! Salamat”

            Ito ang mataginting na linyang binitawan ng kongresistang karakter ng Hollywood Actor na si Will Ferrell sa pelikulang “The Campaign”.  Bagamat noo’y “teaser” o patikim na eksena pa lamang ang ipinapakita sapagkat hindi pa naman lubusang ipinapalabas sa mga sinehan ang nasabing pelikula, animo’y virus na kumalat agad ito sa Internet at iba pang uri ng media. Sa puso at isip ng milyung-milyong Pinoy partikular ng mga Pilipinong naging bahagi ng pelikula, punung-puno sila ng pagmamalaki. Sa wakas ay nakikilala na sa buong daigdig hindi lang ang sipag at galing ng Pilipino, maging ang kanilang inang salita.

                Mga giliw kong tagapakinig, isang pinagpalang hapon sa inyong lahat!

            Matibay na ebidens’ya ang inyong narinig na pahayag na global na ang Filipino! Kasabay kasi ng pagsikat ng marami nating kababayan sa iba’t ibang larangan ay ang pamamayagpag ng ating katutubong wika at kultura. Mula sa pahayag ng pasasalamat ng American Idol Runner-up na si Jessica Sanchez, hanggang sa mga diyalogo ng mga artistang Pilipino sa pelikulang The Bourne Legacy na kinunan pa ang ilang eksena sa bansa ay hindi mapasusubalian na tumatatag ang wikang Filipino.

            Nakatutuwang isipin na katulad ng mga rumaragasang sasakyan sa malawak na kalsada ng information superhighway ay patuloy na nakikipagtunggali ang wikang ating pagkakakilanlan na isang malinaw na pahiwatig ng katatagan nito. Marahil ay napagtatanto na ng marami sa atin na ang tunay na esensiya ng wikang Filipino ay nakasalig hindi lang sa responsableng paggamit dito bagkus ay kung paano itong pahahalagahan bilang importanteng sangkap ng pang-araw-araw nating pamumuhay. Sapagkat kailanman ay hindi matatawag na matatag ang isang wikang tila ikinakahiya ng mga gumagamit nito.

            Mga minamahal kong kababayan, sa mga oras na magbubukas ako ng computer, nangingilid sa luha ang aking mga mata at pumalakpak ang aking mga tenga sa tuwa kapag nakaririnig ako ng mga banyagang koro at orkestra na madamdaming umaawit ng Paruparong Bukid sa mga pambansa at pandaigdigang kumpetisyon.  Gayundin, tumataas ang aking balahibo kapag nakakakita ako ng mga batang kanluraning blonde ang buhok at berde ang mata na katulad ni Luke na may higit isang milyong “hits” sa YouTube na matatas na kumakanta ng mga awiting bayan tulad ng Bahay-Kubo at Sitsiritsit. Sa isip-isip ko, unti-unti nang nagbubunga ang ating pagmamalasakit sa katutubong salita.

            Mga giliw kong tagapakinig, lagi nating pakatatandaan na ang wika na salamin ng ating pagkalahi ay siya rin nating lakas at kapangyarihan na mahalagang aspeto ng ating katatagan bilang Pilipino. Sabi nga ng isang blogger sa Internet, sa panahong ito na tayo’y minamaliit ng ibang bansa, inaangkin ang ating mga teritoryo at tila ipinapamukha sa ating wala tayong lakas, hindi mga malalaking submarine, fighter planes at dami ng sundalo ang ating  kailangan upang maipagtanggol ang ating bansa. Sapagkat hindi ito simpleng palakasan ng santadahan ng mga bansang nasasangkot. Ito ay palakasan ng pag-unawa at pagmamahal sa bayang kinabibilangan. Kung gusto nating lumakas, kailangang mapatatag natin ang mga mamamayan. At ang pagpapatatag sa mga mamamayan ay hindi kailanman magagawa kung hindi matatag ang ating wika. Makabuluhang hakbang ang pagpapatuloy na pakikipag-usap ng ating sarili’t katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na isinasantabi ito sa maling pag-aakalang hindi na ito nababagay sa modernong panahon.

Mga kaibigan, ngayon na nasa yugto na tayo ng bagong henerasyon, nakapahalagang papurihan at tularan natin ang milyung-milyon nating kababayan na gumagamit wikang Filipino sa lahat ng uri ng pakikipagtalasan sa Internet dahil sa pamamagitan nila patuloy na umuunlad ang Filipino at nakikilala maging ang panitikan at kultura ng ating bansa sa buong daigdig. Mahalagang ipaalam lamang natin sa mga kababayan nating ito na gumagamit ng Facebook, Twitter, YouTube, at iba pang uri ng social networking sites na kaakibat ng mga pagbabagong ito sa pakikipag-komunikasyon at pagtuklas ng kaalaman ang hangganan at responsibilidad na dapat nilang unawain, intindihin at balikatin bilang mga responsableng mamamayan. Kailangan lang ipaunawa sa bawat isa na ang tunay na katatagan ng wikang Filipino na lakas ng ating pagkalahi ay matatamo sa pamamagitan ng pagpapalawak ng kaalaman para sa kabutihang panlahat at hindi para sa kapahamakan ng kapwa, institusyon at  mga bansa. Huwag nating gamitin ang wikang Filipino sa pagpapalaganap ng kabalbalan, kamangmangan, at baluktot na impormasyon para isahan, lokohin o kutyain ang ating kapwa. Sa halip ay gamitin natin ito nang mahusay, matalisik, at may pagmamalaki upang makapasok ito at mangibabaw sa dominyo ng kapangyarihan ng mga wika sa daigdig.

Mga kapamilya, kapuso, kapatid, ngayon na ipinagdiriwang natin ang ikapitumpu’t limang taon ng pagsulong ng wikang Filipino, nawa’y pagtibayin nating lalo ang pagkalinga sa ating inang salita sa mga paaralan sa pamamagitan ng pagkasangkapan dito bilang lakas ng K to 12 na siyang pundasyon ng karunungan ng mga itinuturing na kabataan ng ikadalawampu’t isang siglo. Sapagkat sa mga kabataang ito magmumula ang bagong henerasyon ng mga Pilipinong magmamalasakit sa wikang hindi lang bahagi ng kultura bagkus ay mahalagang susi sa pagtatamo ng pambansang kapayapaan at ng matatag na lipunang Pilipino na siyang aakay sa ating lahat sa pagtahak sa isang tuwid na landas.

Mga kababayan, lagi nating pakalilimiin na bagamat tumatatag na ang ating katutubong wika, ang pagsasawalang bahala upang magpatuloy ang kasiglahan at pagbulas nito sa mga darating pang panahon ay nakasalalay pa rin sa ating mga kamay. Upang ganap na maging itelekwalisado ito, responsableng sanayin natin ang atin mga sarili na maglulan pa rin ng mga produkto ng kamalayan at iba’t ibang kaisipang hango sa maraming kultura. Pananagutan ito na ganap na magpapatibay at magpapaalala sa atin na buhay ang ating Inang Wika. Sa gayon, tayo bilang isang bansa ay mabilis nang makakikilos tungo sa higit na na siyentipikasyon ng Filipino, ang ating tunay na wikang pambansa na siya nating intelektwal na kaakuhan at katatagan bilang isang bansa. At kapag nangyari ito, mapatutunayan natin ang pahayag ni Cam Brady na karakter ni Will Ferrer na tayo ngang mga mamamayang Pilipino ang pinakamatatag at pinakamatibay na sandigan ng bansang ito.

            Muli, magandang hapon at maraming salamat.

"Ang Filipino ay Wikang Panlahat, Ilaw at Lakas sa Tuwid na Landas"

Sa ikalimang beses sa sunud-sunod na taon ay muli na namang nagwagi ang aming paaralan sa APEX Talumpatian na ginanap sa Laguna College noong ika-27 ng Agosto 2011. Bagamat wala ako sa kumpetisyon sapagkat lumahok rin ang aming paaralan sa paligsahan ng Sabayang Pagbigkas ng KawikaADS sa UPLB, natuwa ako sa balitang natanggap na nagpagtagumpayan ng aming mag-aaral na si Kenna Evangelista ng III-Science Curriculum ang kamyonato sa nasabing paligsahan. Narito ang kabuuan ng pyesa na kanyang binigkas na nilikha ng inyong lingkod.

"Ang Filipino ay Wikang Panlahat, Ilaw at Lakas sa Tuwid na Landas"

ni Dennis B. Lacsam

“Inaanyayahan ko kayo ngayon na manumpa sa ating mga sarili, sa sambayanan, walang maiiwan.”

Ito ang mga salitang binitawan ni P-Noy na umalingawngaw sa buong Luneta sa kanyang inagurasyon bilang ikalabinlimang Pangulo ng bansa. Mapithayang paanyaya sa wikang Filipino na humihimok sa buong sambayanan na sabay-sabay na kumilos at magsagawa ng magandang pagbabago para sa tagumpay ng isang bayang patuloy na nagbibigay ng buhay at pag-asa sa kanyang mga mamamayan.

Mga giliw kong tagapakinig, isang pinagpalang hapon sa inyong lahat.

Maliwanag ang paanyaya ng kasalukuyang Pangulo ng bansa sa ating lahat – samahan natin siya sa pagtahak sa tuwid na landas tungo sa isang bagong Pilipinas. Kung saan magwawakas ang pamumunong manhid sa mga daing ng taumbayan at maibabalik ang tadhana ng bawat isang Pilipino sa tamang kalagayan.

Bagamat suntok sa buwan para sa karamihan ang magandang adhikaing ito ni P-Noy, hindi mapasusubalian na tumagos ito sa puso at isip ng sangkapilipinuhan sapagkat malinaw at madamdaming itong binigkas sa Filipino na siyang wikang lunggati ng buong bayan.

Mga kababayan, marapat na maunawaan nating lahat na ang wika ay hindi lamang nagsisilbing simbolo ng ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino. Matibay itong kalasag ng isang bansa para sa kaunlarang pangkabuhayan, pangkapayapaan at pagkakaisa. Kung hahayaan lamang nating gamitin ito sa lahat ng aspeto ng ating buhay bilang mga responsableng Pilipino, hindi malayong maipapahayag natin nang tama ang mga ideya ng ating kaisipan at mapagsasama-sama natin ang ating mga gawa na siyang repleksyon ng ating kultura na pinakadaluyan ng kaalaman. Pakatandaan natin na malaki ang oryentasyon sa ating kultura at ang wikang tatak ng ating pagkalahi ang nagsisilbing mabisang kasangkapan sa pagpapabulas nito. Walang ngayong dahilan upang hindi tayo makabuo ng isang pambansang ideolohiya na magbibigkis sa ating mga Pilipino sapagkat matatanggap natin ang bawat isa sa kani-kanilang indibidwalidad, pagkakatulad at pagkakaiba. At kapag nangyari ito, maiiwasan ang dibisyon at mananaig ang nasyonalismo na ilaw at lakas sa isang tuwid na landas na pinapangarap nating lahat para sa kaunlaran at kabuhayan ng Inang-Bayan.

Mga kaibigan, nasa yugto na tayo ngayon ng tinatawag na Panahon ng Kaalaman o Information Age. Sa ganitong kalagayan, napakahalaga ang pagpapaabot, pagpapalitan at pagpapaunawa ng kaalaman o mga kaisipan upang makamit ang mithiing kaunlaran. Sabi nga ni Propesor Randy David, kailangan nating sanayin ang ating mga sarili na maglulan ng mga produkto ng kamalayan at iba’t ibang kaisipang hango sa maraming kultura. Mahalagang nakikipag-usap ang ating sarili’t katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na ipinagwawalang-bahala ito sa maling paniniwala na hindi na ito akma sa makabagong panahon. Kaya’t sa halip na batikusin natin ang mga milyung-milyong kababayan ng bagong henerasyon na hindi kayang mag-Ingles sa mga pandaigdigang websites, social networking sites at blogsites, tulad ng Youtube, Facebook, Twitter, Multiply, blogspot, atbp., dakilain natin silang lahat dahil sa pamamagitan nila patuloy na umuunlad ang panitikang Filipino at nakikilala maging ang kultura ng ating bansa sa buong daigdig. Gayundin papurihan natin ang mga kababayan sa lahat ng panig ng daigdig na patuloy na nagtataguyod at nagsusulong ng mga websites na Filipinung-Filipino tulad ng WikiPilipino na isang bayanihang proyekto ng mga boluntaryong nagmamalasakit sa Pilipinas na naglalayong makabuo ng malawak, malalim, at makabuluhang pintungan ng karunungang magagamit ng bawat isang Pilipino saanmang panig ng mundo siya naroroon. Importanteng ipaalam lamang natin sa mga kababayan nating ito, na kaakibat ng mga pagbabagong ito sa pakikipag-komunikasyon at pagtuklas ng kaalaman ang hangganan at responsibilidad na dapat nilang unawain, intindihin at balikatin bilang mga responsableng mamamayan. Kailangan lang ipaunawa sa bawat isa sa atin na ang tunay na karunungan ay natatamo sa pamamagitan ng pagpapalawak ng kaalaman para sa kabutihang panlahat at hindi para sa kapahamakan ng kapwa, institusyon at mga bansa.

Mga minamahal kong kababayan, sa ayaw man natin o hindi, tayong lahat ay may malaking pananagutan sa bansang ito. Upang higit nating maunawaan ang ating kabuluhan bilang mga responsableng mamamayan, buhayin natin sa ating mga sarili ang kaisipang ikinintal ni Rizal sa El Filibusterismo sa pamamagitan ng mapangaraping kabataan na si Isagani na “Ang buhay na hindi iniukol sa isang dakilang layon, ay tulad sa isang bato na napatapon sa ilang at hindi na napasama sa pagbuo ng isang gusali.” Magnilay tayo, mga kaibigan. Pakalimiin nating lahat na sa pagsasakaturapan ng dakilang mithiin para sa pagtahak sa tuwid na landas ng kaunlaran at karunungan ng ating Inang Bansa, ang wika na kung minsa’y inaaba ng marami, ang siya ring wika na tatanglaw sa kultural na aspekto ng ating mga pagkatao at magtuturo sa mga dapat nating kalagyan sa mga darating na panahon. Panuntunan ito: isabuhay at isadiwa ang pagmamalasakit sa wikang Filipino. Simulan natin ngayon at buhayin ang tunay na Pilipino – sa isip, sa salita at sa gawa.

Pambansang Wika: Matatag na Bansa

(Talumpating kinatha ni G. Dennis Lacsam na binigkas ni Kristine Grace Paras na nagkamit ng Unang Gantimpala sa APEX Talumpatian noong Agosto 2007)


“Upang mabuhay tayo sa kasalukuyang panahon, kailangan natin ng wikang dayuhan ngunit para mabuhay ng habampanahon, kailangan natin ng wikang katutubo na ating pagkakakilanlan.” Isang makatas na pahayag mula sa isang American Indian na magpapatunay sa tunay na kahulugan ng hindi maipagkakailang relasyon ng wika sa buhay ng tao.

Mga giliw kong tagapakinig, isang mapagpalang hapon sa inyong lahat.
Sa narinig n’yong pambungad na pahayag tungkol sa esensiya ng wika bilang sangay ng kultura, hindi mapasusubalian na ang relasyon nito sa ating buhay ay mananatiling magkaugnay. Kung ang wika ang sistema ng simbolo sa tinig at sulat na ginagamit ng tao sa pagpapatalas ng isip at damdamin para makaagapay sa kasalukuyang panahon, kailangan nitong dumanas ng mga pagbabago. Mga pagpababagong tutulong sa pagbulas nito upang makipagtagisan sa anumang wika sa daigdig.

Mga kaibigan, tandaan nating ang Filipino ang wikang hindi lamang sa tabloid at komiks mababasa gaya ng mga likha nina Mars Ravelo, Carlo Caparas at Nerissa Cabral. Matutunghayan din ito sa mga walang kamatayang panitikan tulad ng Noli Me Tangere ni Jose Rizal, Banaag at Sikat ni Lope K. Santos at Isang Dipang Langit ni Amado V. Hernandez, o sa mga tula at nobelang pam-Palanca nina Genoveva Edroza Matute, Rogelio Sikat at Edgar Calabia Samar at sa salin ng mga classics ng pandaigdigang panitikan tulad ng Hamlet ni Shakespeare ni Rolando Tinio. Ito ang wikang hindi lamang nakasulat sa mga polyeto ng mga kandidatong pulitiko at sa patalastas ng mga produkto. Ito rin ang wika sa mga aklat na nagbibigay-kahulugan sa esensiya ng katarungan, kabuhayan, batas at pamamahala. Ito ang wikang hindi lamang nagpapahayag ng lahat ng damdadamin gaya ng tindi ng pag-ibig, silakbo ng galit, simbuyo ng tuwa at pait ng lungkot. Ito rin ang wikang nakapagpapaliwanag maging ng pinakamaliit na detalye ng paggalaw ng atom at pag-expand ng universe. Sa maikling salita, ito ang wikang namumukod na katangian, kaakuhan, at kabansaan ng mga mamamayan ng Pilipinas.

Ang labanan ng Filipino at iba pang wika sa daigdig ay mananatiling walang katapusan. Unawain natin na bahagi ng anumang kultura sa daigdig ang panghihiram. Na ang wika bilang isa sa mga sangay nito ay kailangan ding dumanas ng mga pagbabago. Alalahanin nating walang wika sa daigdig ang nabuhay na hindi naramyuhan ng iba pang wika. Huwag nating hayaang masadlak ang Filipino sa tadhana ng mga wikang Ameridian tulad ng Quecha at Guarani na ngayo’y naghihingalo sapagkat hindi nakaagapay sa mga iba pang wika sa daigdig na patuloy na nakikipagtagisan sa Internet sa panahong ito ng World Wide Web. Iyan ang mas malalim na dahilan kung bakit kailangang payabungin natin ang wikang pambansa sa lahat ng aspeto ng buhay.

Mga kaibigan, mapagpupunan lamang natin ang kakulangan natin sa ating wika sa pamamagitan nang pagpapaunlad at pagpapabulas nito sa paggamit sa anumang larangan. Pakatandaan natin na tayo mismo ang kultura at ang wikang Filipino ang ating daigdig. At habang pinagyayaman natin ang ating wika at kultura ay nag-iibayo ang pagtingin natin sa ating mga pagkatao at nabubuo ang tinatawag na lunggati. Ang lunggating ito ang patuloy na huhubog sa kultural na aspekto ng ating mga pagkatao bilang Pilipino at magtuturo sa mga dapat nating kalagyan sa mga darating na panahon. Kaya’t dakilain nating lahat hindi lang ang walumpung milyong Pilipino sa buong kapuluan na nagsasalita ng wikang pambansa maging ang kababayan natin sa Amerika, Canada, Middle East, Australia, Asya at Europa, at iba pang panig ng mundo na gumagamit ng wika na ating pagkakakilanlan. Papurihan natin ang mga guro na nagtuturo ng Filipino at palakpakan natin ang mga banyaga na marunong magsalita o kaya’y nag-aaral ng ating wika. At higit sa lahat, kilalanin natin ang mga natatanging kababayan na patuloy na nagtataguyod at nagsusulong ng mga websites na Filipinung-Filipino sa Internet dahil sa pamamagitan nila nakaagapay ang ating wikang pambansa sa iba pang wika sa daigdig.

Mga minamahal kong tagapakinig, totoong malaki ang ginagampanan ng wika sa paghubog ng isang matatag na republika sapagkat malinaw na pinatutunayan nito na malakas ang pagkakaisa ng isang bansa kung may isang wika sapagkat sa pamamagitan nito, nagkakaunawaan ang mga mamamayan, lumalakas ang panitikan at patuloy na yumayabong ang kultura. Hindi marapat na maging sanhi ito ng ating pagkalito na sa kalauna’y maging pag-iwas sa paggamit rito. Alalahanin nating buhay ang wikang Filipino. Hindi ito isang bagay na nakasuspinde sa kawalan. Tandaan natin na sa pagbabago ng ortograpiya, yumayaman, lumalago, umuunlad, at nakaaangkop ang ating wika sa tawag ng panahon.

Ang katatagan ng isang bansa pakalimiin natin ay hindi lamang nakasalig sa wika na kanyang pagkakakilanlan bagkus ay sa kanyang mga responsableng mamamayan. Responsableng gamitin natin sa lahat ng aspeto ng ating buhay ang wikang salamin ng ating pagkalahi. Alalahanin natin ang sinabi ni Propesor Randy David na “Walang wikang umuunlad kung hindi ito naisusulat at nababasa at kung hindi ito sinasanay na maglulan ng mga produkto ng kamalayan at iba’t ibang kaisipang hango sa maraming kultura.” Kailangang makipag-usap ang ating sarili’t katutubong wika sa mga wika ng ibang bansa, sa halip na isantabi ito, sa maling pag-aakalang hindi na ito angkop sa bagong panahon. Sa gayon, tayo bilang isang bansa ay mabilis nang makakikilos tungo sa higit na intelektuwalisasyon at siyentipikasyon ng Filipino, ang ating tunay na wikang pambansa, na siyang ating intelektwal na kaakuhan.

Wikang Filipino: Mula Baler Hanggang Buong Pilipinas

Talumpating nilikha ni Dennis Lacsam at binigkas ni John Paul Manalang na nagwagi ng Ikalawang Gantimpala sa APEX Talumpatian 2009.


“Ang pambansang wika ng Pilipinas ay Filipino. Habang ito ay nabubuo, patuloy itong pauunlarin batay sa mga umiiral na wika sa Pilipinas at iba pang wika.” Literal na pahayag na nakatala sa Seksiyong 6, Artikulo XIV ng Pambansang Konstitusyon ng 1987. Isang malinaw na kaisipan na magpapatotoo na sadyang kinikilala maging ng kataas-taasang saligang batas ang pagsulong ng wika na siyang bukal ng kamalayan ng isang bansa. Isang pananagutang magpapatibay na hindi maihihiwalay kailanman ang pag-unlad ng wika sa pag-usad ng panahon – palatandaang patuloy na magpapaalala na buhay ito katulad ng ating hininga na siyang pangunahing pangangailangan natin upang mabuhay at makipag-ugnayan.

Mga kababayan, halos pitumpung taon na nang ideklara ni Manuel Luis Quezon na tubong Baler, Quezon ang Tagalog bilang wikang pambansa sa Kumbensiyong Konstitusyunal ng 1939. Bagamat umani ng batikos partikular sa mga Sebwano ang aksyong ito ng dating Pangulo sapagkat hindi raw natutugunan nito ang pambansang tatak at diwa ng sambayanan, sa halip ay ng mga pangkat etniko lamang, hindi mapasusubalian na yumabong at naging katanggap-tanggap na ito sa pagdaan ng panahon. Sa paniniwalang mas agpang sa pagkilala sa maraming katutubo, ang Tagalog ay naging Pilipino at ang Pilipino sa kalauna’y napalitan ng Filipino – mga pagbabagong nalinang sa kabila ng iba’t ibang nagpanukala, bumatikos, nagtanggol, at nagtrabaho alang-alang sa iisang mithiin na pagkakaroon ng isang pambansang wika na magtataguyod ng ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino.

Mga kaibigan, maaring tapos na ang papantig na pagbigkas ng mga titik ng ABAKADA at napalitan na ng Ingles na baybay ng ABCD na mas angkop sa modernong mundo ng haute couture at Cyberspace ngunit hindi nangangahulugan ito na tinatalikdan natin ang ortograpiya ng ating pagkalahi. Pinayayabong lamang natin ang ating balarila bilang pagpapatunay na pinapahalagahan natin ang importansya ng dibersidad at multilinggwalismo ng ating Inang Wika upang mabuhay, umunlad at makipagsabayan sa panahon ng globalisasyon.

Ang wikang Filipino, kahit bali-baliktarin, pagandahin o gawing makabago ng sinumang Pilipino na magtatangkang paimbulugin ito sa anumang larangan – pasulat man o pasalita, sa kalauna’y ang paggamit pa rin nito ang higit na mas mahalaga. Walang sinuman ang makapagsasabi na binabastos at pinawawalang-halaga natin ang sarili nating kultura sapagkat bawat isa sa atin ay may kanya-kanyang interpretasyon kung papaano natin ito mamahalin at ilalapit sa puso bilang tunay at responsableng Pilipino.

Sa aminin man natin o hindi, ay nagdiwang tayo nang pumailanlang sa mga istasyon ng radyo at telebisyon sa Amerika ang kantang Bebot ni Apl. de Ap ng Black Eyed Peas na ayon mismo sa Wikipedia na isang on-line Encyclopedia sa World Wide Web ay nagmula sa balbal na salitang Filipino na tumutukoy sa isang magandang babae.

Malayo na ang narating ng ating Inang Wika. Ang noo’y diyalekto lamang ng Baler at buong Katagalugan ngayo’y wika na ng kapuluan at siya nating pambansang espiritu. Nakatutuwang isipin na sa tulong ng modernisasyon tulad ng Internet at iba pang midyum ng komunikasyon ay nakikilala na ito hindi lamang sa buong bansa bagkus ay sa buong mundo.

Nakalulugod na hindi natin ipinagpapasa-Diyos ang kahihinatnan ng ating katutubong salita, ngunit lagi nating tandaan na hindi na rin nakatutulong ang mga pagtatalo tungkol sa kapangyarihan ng isang wika kumpara sa iba sapagkat nananatili lamang itong walang katapusan at nauuwi sa kawalan. Pakaaalalahanin natin na ang pagmamahal sa wika ay naipapahayag sa mga pangmatagalang programa at proyektong inako nitong isakatuparan para sa kabutihan ng buong bayan.

Kung naniniwala tayo sa kapangyarihan ng ibang wika partikular ang Ingles upang makasabay tayo sa mga mauunlad na bansa sa daigdig, makatarungang sabay din nating pagyamanin, palaganapin at panatilihin ang mga wikang ginagamit nating mga Pilipino sa iba’t ibang larangan – maging ito ma’y sa inisyatiba para sa katutubong kaalaman, kaligirang pangliterasiya, integrasyong panlipunan, kaunlarang pang-ekonomiya at katatagang pampulitika. Napakahalaga na ipabatid sa bawat isang Pilipino na makabuluhan ang wika na siya nating lunggati sa ating pinagmulang lahi. Marapat na umigpaw sa ating mga sarili ang pagsibol ng totoong diwa ng nasyonalismo. Kailangan natin ang marami pang Felipe Jose, Wenceslao Vinzons, Tomas Confesor, Hermenegildo Villanueva at Norberto Romualdez na bagamat hindi masyadong kinilala ng kasaysayan bilang mga unang arkitekto at bayani ng wikang pambansa ay naging huwaran naman ng kadakilaan at tunay na pagmamalasakit sa ating Inang Bayan.

Mga minamahal kong kababayan, ngayon ang simula upang maging bayani tayo ng wikang pambansa. Paimbulugin natin ang kadakilaan nito sa isip, sa salita at sa gawa.